Je suis, je reste

Dit motto stond onlangs boven een artikel over het spektakel dat door Joseph Kabila en de zijnen wordt opgevoerd met als doel ook na november 2016 aan de macht te laten blijven. Dan verloopt de grondwettelijke termijn van twee keer 5 jaar dat een president in het ambt kan blijven. Het betreffende wetsartikel 220 is 'vergrendeld': het kan niet door het parlement worden gewijzigd. Voor wijziging ervan zou een volksreferendum nodig zijn, en dat werd door vriend en vijand als onhaalbaar beschouwd. Dat wil niet zeggen dat Kabila zijn ambitie voor een derde termijn heeft opgegeven. Sterker, wie daaraan publiekelijk twijfel uitspreekt kan rekenen op represailles, zoals de afgelopen maanden hebben geleerd.
De nieuwe strategie van het regiem wordt wel aangeduid als de "glissement", dat wil zeggen dat tegen eind november 2016 (zogenaamd door overmacht) een situatie ontstaat dat geen presidentsverkiezingen meer kunnen worden gehouden. Zo zou Kabila dus zonder inspraak van de bevolking, als het ware een derde ambtstermijn 'inglijden'.

Een eerste gelegenheid voor 'glissement' bood de CENI, de nationale kiescommissie, bij het opstellen van de verkiezingskalender. Want, behalve presidentsverkiezingen, moeten ook lokale, provinciale en parlementsverkiezingen worden gehouden. De opeenhoping van verkiezingen in één jaar zou alleen al om organisatorische redenen leiden tot verschuiving van de laatste in de serie, de parlements- en presidentsverkiezingen, naar een volgende jaar. Weldra werd echter duidelijk dat de internationale donoren niet bereid waren zo'n verkiezingscircus (kosten: ruim 750 miljoen dollar) te financieren: alléén de datum van de presidentsverkiezing ligt grondwettelijk vast, de rest kan desnoods wachten.

Een tweede poging het verkiezingsproces te vertragen leidde in januari tot een ware volksopstand. Minister Evariste Boshab van binnenlandse zaken wist een wijziging van de kieswet door het parlement te loodsen waarin een artikel was opgenomen dat vóór de verkiezingen eerst een volkstelling moest worden gehouden Dat zo'n 'recensement' nodig is voor betrouwbare verkiezingen staat vast. Maar de regering heeft er geen prioriteit aan gegeven. En in een slecht georganiseerd land als Congo gaat zoiets echter zeker twee jaar kosten. De oppositie doorzag direct dat het nú introduceren van dit artikel slechts één doel diende: verlenging van het presidentschap van Kabila. Op 19 januari braken rellen uit in de arme wijken van Kinshasa, op de campus van de Universiteit van Kinshasa en later ook in Goma. De politie (met steun van de door de EU opgeleide interventiemacht LENI) schoot met scherp; er vielen zeker 28 doden en veel gewonden. Tenslotte schrapte het parlement alsnog het gewraakte artikel.

"Kabila, dégage!"

Bij de bevolking is de populariteit van Kabila gering. Van zijn 5 jaar geleden met veel poeha gepresenteerde programma "Cinq Chantiers" is weinig gerealiseerd. Volgens cijfers van het IMF leeft 80% van de bevolking onder de armoedegrens. De vreugde van de regering dat Congo dit jaar op de Human Development Index is gestegen naar de 165e plaats doet wat tragikomisch aan. Wel zijn in Kinshasa een paar hoofdwegen geasfalteerd en imposante gebouwen verrezen, maar bijvoorbeeld een autoreis in Zuid-Kivu van Uvira naar Bukavu in het noorden of naar Fizi in het zuiden is praktisch onmogelijk vanwege de toestand van de wegen. Geen wonder dus dat velen snakken naar verandering, en daarvoor is het vertrek van Kabila een eerste vereiste.

Dat inzicht breekt zelfs door in Kabila's eigen steeds zo volgzame coalitie, de MP (Majorité Présidentielle). Een groep van 7 vooraanstaande MP-leden, waaronder getrouwen zoals de voorzitter van het Katangese parlement Kyungu wa Kumwanza en Kabila's veiligheidsadviseur Pierre Lumbi, richtte zich in een open brief aan het staatshoofd om hem mee te delen dat ze niet instemden met zijn pogingen om (via grondwetswijziging of 'glissement') een derde ambtstermijn binnen te halen. Het antwoord bleef niet uit: allemaal werden ze met de partijen die ze vertegenwoordigen de MP uitgezet, en vormen ze nu samen een dissidente groep, de 'G7'.

Gevaarlijk voor de positie van Kabila is de politieke ontwikkeling in Katanga, waarvan behalve Kyungu ook de machtige gouverneur Moïse Katumbi het staatshoofd de wacht aanzegde. In een toespraak voor een stadion vol fans van zijn voetbalteam TP Mazembe in Lubumbashi, liet hij over hun hoofden aan Kabila weten dat zijn aanhang niet zou accepteren dat hij de verkiezingen voor een derde keer zou vervalsen. Sindsdien is Kabila bezig door arrestaties en militaire repressie de aanhang van Katumbi onder de duim te krijgen. Tegelijk gaan ministers de provincie rond om de band met 'hun zoon' Joseph Kabila te versterken. Intussen ontwikkelt Katumbi zich tot kanshebber bij de presidentsverkiezingen als die werkelijk gaan plaatsvinden.

Film en boek

Dialoog: nee!

Reeds geruime tijd wordt door Westerse landen, met name de VS, en internationale instellingen zoals de VN die via de stabilisatiemacht Monusco belang hebben bij 'rust' in de RDC, bij Kabila aangedrongen op een brede politieke dialoog Die zou te zijner tijd ook een vreedzame wisseling van de wacht mogelijk moeten maken als de ambtstermijn van de huidige president in november 2016 afloopt. Na aanvankelijk daarvoor weinig interesse te hebben getoond kondigde Kabila in juni plotseling aan een 'Dialoog' te willen organiseren. Alleen de UDPS toonde zich bereid daarover van gedachten te wisselen, mits de dialoog zou plaats vinden onder VN-bemiddeling; de overige partijen, bang voor de 'glissement' weigerden. Die zorg wordt gedeeld door de invloedrijke katholieke kerk die zegt pal te staan voor de Grondwet. Voor de bisschop van Butembo-Beni, Mgr Sikuli, is de Grondwet voor de staat wat de Bijbel is voor de kerk: die valt niet te veranderen als dat zo uitkomt.
In een televisieboodschap op 14 december uitte Kabila dreigende taal tegen opposanten die zijn voorstel afwezen. In plaats van duidelijk te maken zich aan de grondwet te zullen houden sprak hij over een 'authentiek Congolees verkiezingsproces' op basis van consensus, (woorden die herinneren aan de dagen van Mobutu).

Tegelijk vond op het eiland Gorée in Senegal een vierdaagse conferentie plaats van vertegenwoordigers uit diverse Afrikaanse landen over verkiezingsprocessen en de handhaving van de grondwet in Sub-Sahara Afrika, waaraan (tot woede van de regering in Kinshasa) ook Congolese politici en leden van de société civile deelnamen. Onder hen was een groep jonge politieke activisten, Filimbi, die enkele dagen later een voortrekkersrol speelde tot de oprichting van een nieuw samenwerkingsverband, 'Front Citoyen 2016', dat tegelijk in Brussel en Kinshasa werd geproclameerd Daaraan doen behalve de UDPS de meeste bekende oppositiepartijen mee. Hun inzet is: verkiezingen binnen de grondwettelijke termijn en respect voor die grondwet wat betreft de beperking van het mandaat.

Verdeel en heers?

Wie denkt dat Kisangani de hoofdstad is van de Oostprovincie moet dat herzien: het is nu de hoofdstad van de provincie Tshopo. Begin dit jaar heeft de president de (reeds lang op de plank liggende) wet getekend voor provinciale herindeling. Hierdoor is het aantal provincies toegenomen van 11 tot 26. Zo is Bunia nu de hoofdstad van de provincie Ituri en Lubumbashi van Haut-Katanga. Deze ingreep leidde, afgezien van alle praktische en financiële problemen, onmiddellijk tot een politieke impasse: Hoe nieuwe gouverneurs aan te wijzen als er niet eerst provinciale verkiezingen zijn gehouden? Het Constitutionele Hof hakte de knoop door met de vaststelling dat de provincies niet onbestuurd mochten blijven en dat dus 'exceptionele maatregelen' nodig waren. Dit werd door de president geïnterpreteerd als een vrijbrief om voor elke nieuwe provincie naar eigen inzicht een 'Speciale Commissaris' te benoemen, uiteraard uit zijn meest loyale aanhangers. Van hun aanhankelijkheid getuigen de 'spontane' demonstraties in enkele nieuwe hoofdsteden, die echter, begrijpelijkerwijs, niet veel enthousiasme bij de bevolking weten op te roepen. Na ontslag van Katumbi heeft Kabila de partijsecretaris van de PPRD, Henri Mova Sakanyi, naar Lubumbashi gestuurd om het pro-Kabilafront te versterken. Leden van de jeugdorganisatie van de voormalige zusterpartij Unafec (van Kyungu) zijn gearresteerd en alleen van de PPRD zijn manifestaties nog toegestaan.

ADF=MDI

Ook het afgelopen jaar hebben strijders van de ADF in het gebied bij Beni in Noord-Kivu weer honderden slachtoffers gemaakt onder de burgerbevolking. ADF staat voor Allied Democratic Forces en heeft zijn oorsprong in buurland Oeganda maar heeft tegenwoordig ook mensen uit andere Oost-Afrikaanse landen in zijn gelederen. Het is moeilijk te begrijpen dat een militie van naar schatting 150 strijders al meer dan een jaar terreur kan zaaien terwijl de VN-vredesmacht Monusco (bijna 20.000 man) en het Congolese leger (omstreeks 150.000 man) gezamenlijk niet in staat zijn daar een einde aan te maken. Maar de ADF beheerst al jaren belangrijke handelswegen naar Oeganda waarlangs illegaal gekapt hardhout en mineralen (met name goud) zijn weg naar het Oosten vindt, een handel waarin officieren van de FARDC actief betrokken zijn. In zijn laatste rapport citeert de VN-Expertgroep een Congolese soldaat die vertelt dat hij voor de keus werd gesteld: vechten tegen de ADF of zijn superieur helpen bij de houthandel!
De ADF wordt de laatste tijd ook aangeduid als MDI wat staat voor Muslim Defense International. In bronnen van de katholieke kerk worden de militieleden aangeduid als 'djihadisten', maar de VN-experts schrijven geen relaties te hebben gevonden met terreurorganisaties in Oost-Afrika. Overigens valt wel op dat Monusco aldaar grotendeels uit soldaten uit Pakistan bestaat en dat die weinig initiatief tonen om de bevolking te hulp te schieten. De arrestatie van de ADF-leider Jamili Mukulu in Tanzania heeft geen verandering in de situatie gebracht. Evenmin als de stoere taal van Kabila onlangs bij een officieel bezoek aan de regio. Het lijkt erop dat alle partijen, behalve de lokale bevolking, gebaat zijn bij de continuering van de huidige toestand. Volgens de Expertgroep is zowel van de ADF als van de FDLR de troepensterkte ongewijzigd gebleven.

COP21

De klimaatconferentie in Parijs COP21 heeft ook in de Congolese samenleving het besef doen toenemen van de grote rol die hun bossen spelen bij het behoud van het ecosysteem van de aarde. Dat blijkt ondermeer uit de vele bijeenkomsten die de afgelopen maanden rond dit thema zijn gehouden. De RDC was een van de eerste deelnemers aan het zogeheten REDD+ -programma van de VN dat beoogt de ontbossing en de degradatie van het oerwoud tegen te gaan met het oog op reductie van broeikasgassen. Het gaat erom lokale gemeenschappen te betrekken bij duurzaam gebruik van hun bos voor hun eigen bestwil en voor dat van ons allemaal. Dit is ook de invalshoek van de publicist Meindert Brouwer met wie we kennis maakten in verband met de voorbereiding van zijn nieuwe boek over 'ecosystem services', getiteld "Central African Forests Forever", dat handelt over het bekken van de Congo rivier. Het Congobekken is immers de tweede grote long van de planeet, na het Zuid-Amerikaanse Amazonebekken, waarover hij eerder een fraai boek samenstelde. Voor miljoenen Congolezen is het bos een essentiele bron van bestaan, maar dit wordt tegelijk in zijn voortbestaan bedreigd door overmatige houtkap en productie van houtskool. Vooral de internationale handel in hout vormt een steeds grotere bedreiging, iets waarvoor het afgelopen jaar VN-organisaties zoals UNDP, internationale ngo's zoals Greenpeace en Global Witness en nationale ngo's zoals de CNCEIB, en JVE alarm hebben geslagen. De Congolese regering verwacht met recht dat de rijke landen in het kader van aanbevelingen van COP21 over de brug komen met de miljarden dollars die nodig zijn voor basisvoorzieningen zoals een nationaal elektriciteitsnet dat de ontwikkeling van een moderne economie kansen geeft en het gebruik van houtskool voor de huishouding overbodig maakt.

Overstroming in Kinshasa t.g.v. extreme regenval.
foto: radio Okapi

Overigens merken veel Congolezen ook in hun dagelijks leven de gevolgen van de klimaatsverandering. Bijna iedere week leest men over ernstige overstromingen in steden als Kinshasa en Kisangani en in omliggende dorpen waardoor huizen en publieke voorzieningen wegspoelen Dit, nog afgezien van de ontregeling van de seizoenen die de voedselproductie verstoort.

Tribunal sur le Congo

Sinds de totstandkoming in 2007 van het monumentale document "Mapping Report" van het VN-Mensenrechtenraad is het stil geworden rond de berechting van de misdaden begaan op Congolees grondgebied sinds de invasie van soldaten uit Oeganda, Rwanda en Burundi in 1996. Maar helemaal vergeten is de tragedie niet, zoals blijkt uit de resolutie in het parlement van Québec, de francophone provincie van Canada die veel voormalige Congolese vluchtelingen herbergt. In de verklaring is sprake van genocide jegens de 5 miljoen Congolese burgers die slachtoffers werden van het nietsontziend optreden van de agressoren. Geeist wordt een onafhankelijk onderzoek en een Internationaal Straftribunaal voor de berechting van de schuldigen.

Dezelfde gedachte wordt tot leven gebracht in de filmproductie van Zwitserse cineast Milo Rau. Voor een internationaal tribunaal in het college Alfajiri in Bukavu werden van 29 tot 31 mei getuigen van gruwelen in het recente en verdere verleden gehoord en op film vastgelegd. Het vervolg is opgenomen in Berlijn en het resultaat van het project wordt onder de titel Tribunal sur le Congo in 2017 vertoond.

Sinds enige tijd circuleert een petitie voor een internationaal Straf Tribunaal ter berechting van de daders van verkrachtingen in Congo. De initiatiefnemers zijn 52 vrouwen tezamen met de Congolese advokaat Hamuli Réty. Tekenen kan via:

Firmin Yangambi

Firmin Yangambi verblijft nog steeds in de Makala gevangenis. Zijn beroep op de algemene amnestiewet is door het ministerie van Justitie genegeerd. Maar hij heeft de hoop om eens weer aan het politieke leven van zijn land deel te nemen niet opgegeven. Dat blijkt ondermeer uit zijn publicaties die worden verspreid in het netwerk Alternative Républicaine du Salut.

In een recent rapport van het Gezamenlijk Bureau van de VN voor de Mensenrechten (BCNUHD) wordt vastgesteld dat "de politieke ruimte in de eerste 9 maanden van het jaar kleiner in geworden". Dit uit zich in honderden nieuwe opsluitingen, veelal zonder vorm van proces. Firmin wacht zo met veel andere gedetineerden op het einde van het regiem van Joseph Kabila.

Werkgroep Congo-Ned
Adres: 2e Oosterparkstraat 215 II,
1092 BK Amsterdam
Tel. (0)20 6718773
Fax (0)20 4631984
e-mail congoned@dds.nl
website www.congoned.dds.nl

Tekst: Nico Dekker.en Nelly Koetsier
Logo en ets: NINO-kunstservice
Als u vragen of opmerkingen heeft naar aanleiding van deze nieuwsbrief, stuur ons dan een berichtje.

De Werkgroep Congo-Ned heeft als doel informatie te verspreiden over Centraal-Afrika, in het bijzonder de DR Congo, en bij te dragen aan de verbetering van de leefsituatie van de bevolking aldaar. Congo-Ned maakt deel uit van de Stichting Amani ya Congo, KvK 34168881.IBAN: NL39 INGB 0009 263303